रात्र आरंभ...

माणसाच्या मनाचा जसा थांग लागत नाही तसा माणसाचा मेंदूही गुंतागुंतीचा असतो. मेंदू जोवर माणसाच्या ताब्यात राहतो, तोवर मेंदूत येणारे विचार माणसाच्या हातात असतात. पण जर मेंदूने माणसाचा ताबा मिळवला तर माणूस स्वत:वरचं नियंत्रण हरवून बसतो आणि मेंदू दाखवेल त्या दिशेने माणूस जाऊ लागतो. याच आशयावर आधारलेला चित्रपट म्हणजेच अजय फणसेकर दिग्दर्शित, "रात्र आरंभ..."

प्रभाकर फडके (दिलीप प्रभावळकर), एक निवृत्त मध्यमवर्गीय माणूस. मुलगा, सून आणि त्यांना होणारं बाळ, एवढंच विश्व असणाऱ्या प्रभाकरना आवड असते पुस्तकं वाचण्याची आणि गूढ व रहस्यकथा लिहिण्याची. अशीच एक रहस्यकथा लिहित असताना प्रभाकर त्यात गुंतत जातात. प्रभाकरांचा मेंदू कागदावर कथा उतरवत जातो आणि त्याचवेळी ती कथा स्वत: ग्रहण करून प्रभाकरांच्या अवतीभोवती एक गूढ काल्पनिक जग तयार करत राहतो. आपल्याच मेंदूने निर्माण केलेल्या काल्पनिक जगाच्या चिखलात अडकलेल्या प्रभाकरांच्या हातून एक दुर्दैवी घटना घडते आणि ते वेडे होतात...

खऱ्या जगापासून दुरावलेल्या आणि काल्पनिक जगात अडकून पडलेले प्रभाकर पूर्ण वेडे नसून ते बरे होऊ शकतात हा विश्वास हॉस्पिटलमधल्या एका डॉक्टरला वाटतो आणि इतर डॉक्टर आणि प्रभाकरांच्या काल्पनिक जगातल्या काही पात्रांच्या मदतीने ती डॉक्टर प्रभाकरांना बरं करण्यात यश मिळवते. प्रभाकर बरे झाले आहेत याची खात्री करून त्यांच्या या आजारामुळे त्यांच्या खऱ्या आयुष्यात घडलेल्या त्या दुर्दैवी घटनेबद्दल डॉक्टर्स त्यांना सांगतात आणि प्रभाकरांना जबरदस्त मानसिक धक्का बसतो...

चित्रपटाची सुरुवात भन्नाट होते. पण कथानक सरसकट समोर येत असल्याने काही काळानंतर चित्रपटाचा शेवटमात्र अपेक्षित होत जातो. दिलीप प्रभावळकरांची अप्रतीम अदाकारी चित्रपटाचा मुख्य पाया आहे. खऱ्या आयुष्यातले शांत स्वभावी वाचक व लेखक प्रभाकर फडके आणि प्रभाकरांच्या मेंदूने तयार केलेल्या काल्पनिक जगातलं त्यांचं व्यक्तिमत्व या दोन्ही व्यक्तिरेखांमधला फरक दिलीप सरांनी उत्तम दर्शवला आहे. दिलीप सरांसोबतच राजन ताम्हणे, प्रदीप पटवर्धन, आनंद अभ्यंकर, दिलीप कुलकर्णी, प्रसाद पंडित, शीतल क्षिरसागर आणि दिपक शिर्के या मातब्बर कलाकारांनीही त्यांच्या वाट्याला आलेल्या छोट्या भूमिका छान वठवल्या आहेत...

चित्रपटाच्या दुसऱ्या भागात येणारं सुरेश वाडकर यांनी गायलेलं, "हुबेहूब दोन प्रतिमा... देव आणि सैतान..." हे गाणं म्हणजे संपूर्ण चित्रपटाचा सार आहे. मुख्य कथानकात प्रभाकर फडके लिहित असलेल्या कथेचं आणि त्यांच्या काल्पनिक जगाचं उपकथानक तुकड्या तुकड्यातून संपूर्ण चित्रपटभर समोर येत राहतं. दिलीप सरांच्या अदाकारीचा सर्वोच्च बिंदू आहे चित्रपटातलं शेवटचं दृष्य जेव्हा प्रभाकर फडके काल्पनिक जगातून बाहेर येतात आणि खऱ्या जगात त्यांच्या हातून घडलेली घटना त्यांच्यासमोर उलगडली जाते...

सरळसोट कथाभाग असूनही चित्रपट कंटाळवाणा होत नाही. मुख्य कथानकाशी जोडलेल्या इतर छोट्या छोट्या प्रसंगांमुळे चित्रपट रंजक होत जातो. थोडक्यात वेगळ्या विषयावरच्या कथानकासाठी आणि दिलीप प्रभावळकरांच्या सुंदर अभिनयासाठी निश्चितच पहावा, अजय फणसेकर लिखित व दिग्दर्शित, "रात्र आरंभ..."

@ अनिकेत परशुराम आपटे.

ता.क.: मेंदूच्या साधारण याच आजारावर आधारलेला दुसरा चित्रपट म्हणजे रसेल क्रो अभिनीत, "A Beautiful Mind". अर्थात, रात्र आरंभ आणि A Beautiful Mind या दोन्ही चित्रपटांची कथानकं वेगळी असली, तरी विषय जवळ जवळ सारखाच आहे...