पाणावलेला संवाद...

दोन माणसात संवाद झाला, तर मन हलकं होतं असं म्हणतात. संवाद जसा दोन माणसात होतो तसा दोन मनातही होत असतो. एका माय-लेकाच्या मनातला हाच संवाद आपल्याला दिसतो, "रंग दे बसंती" या चित्रपटातल्या, "लुका छुप्पी बहुत हुई..." या गाण्यामधून...

फ्लाईट लेफ्टनंट अजय राठोडला (आर. माधवन) वीरमरण येतं. त्याचं शव चितेवर ठेवलं जातं आणि शव गुंडाळलेला तिरंगा त्याच्या आईला म्हणजेच श्रीमती राठोड (वहीदा रहमान) यांना दिला जातो. श्रीमती राठोड यांना माहित आहे की आपला मुलगा आता या जगात नाही. पण तरीही त्या माऊलीचं मन सांगत राहतं...

लुका छुपी बहुत हुई... सामने आ जा ना...
कहाँ कहाँ ढूँढ़ा... तुझे थक गई है अब तेरी माँ...
आज शाम हुई... मुझे तेरी फिकर...
धुँधला गई देख मेरी नजर... आ जा ना...

तिला वाटत असतं आपला मुलगा कुठेतरी लपलाय. त्याला बाहेर येण्यासाठी ती माऊली परोपरीने विनवण्या करत आहे. मनापासून त्याला बोलवत आहे. त्या आईची कळवळ अजयपर्यंत पोहोचते. अग्नी पेटतो, आणि या जगापासून दुरावलेला अजय आपल्या आईला सांगतो...

क्या बताऊँ माँ कहाँ हूँ मैं...
यहँ उड़ने को मेरे खुला आसमान है...
तेरे किस्सों जैसा भोला...
सलोना जहाँ है यह सपनोंवाला...
मेरी पतंग हो बेफिकर उड़ रही है माँ...
डोर कोई लूटे नहीं बींच से काटे ना...

अजय म्हणतो, "आई, अगं तुला काय सांगू मी कुठे आहे... एक सुंदर आणि नवीन जग आज माझ्या पुढे आहे. मी स्वच्छंद आकाशात मनमुराद उडत जातोय. मला कोणीही थांबवणारं नाही की माझा मार्ग अडवणारंही कोणी नाही. या स्वप्नांच्या अवकाशात आता मी मुक्त विहार करत आहे..."

चिता जळते आहे. उघड्या डोळ्यांनी आपल्या मुलाला दूर जाताना ती आई पाहते आहे. पण तरीही तिचं मन तिला सांगत आहे, "काळजी करू नकोस. तो इथेच कुठेतरी आहे. येईल परत..." मनातले हे विचार डोळ्यात साठवत आई म्हणते...

तेरी राह तके अखियाँ...
जाने कैसे कैसे होये जिया...
धीरे धीरे आँगन उतरे अँधेरा...
मेरा दीप कहाँ...
ढलके सूरज करे इशारा...
चँदा तू है कहाँ...
मेरे चँदा तू है कहाँ...

डोळ्यात प्राण आणून ती माऊली आपल्या मुलाला हाक मारताना म्हणते, "माझ्या राजा, अरे सांज होत चालली. अंधारही वाढत चाललाय. ये ना आता पटकन..." इथे अंधार म्हणजे प्रकाशाचा आभाव नसून काळजाचा तुकडा काळाच्या पडद्याआड गेल्याने आईच्या मनात निर्माण झालेली पोकळी, असा होतो. त्या पोकळीत आईला तिचं बाळ दिसत नसल्यामुळे तिचा जीव कासावीस होतोय...

आपल्या मुलाचं परत आलेलं सामान पाहून आई कोलमडते. त्यातल्या गोष्टी पाहताना तिला क्षणाक्षणाला आपल्या मुलाची आठवण होते. तिथे नव्या जगात मोकळं आयुष्य जगणारा तो मुलगा खूप आनंदात आहे. त्याच आनंदाच्या भरात तो आईला सांगतो...

कैसे तुझको दिखाऊँ यहाँ है क्या...
मैने झरने से पानी माँ तोड़ के पिया है...
गुच्छा गुच्छा कई ख्वाबों का...
उछल के छुआ है...
छाया लिये भली धूप यहाँ है...
नया नया सा रूप यहाँ...
यहाँ सबकुछ है माँ फिर भी...
लगे बिन तेरे मुझे अकेला...

सगळे पाश सोडून आलेल्या त्याला या नव्या जगात सगळंच खूप सुंदर वाटतंय. आपल्याला हवं ते मिळालं याचा त्याला मनापासून आनंद होतोय. पण या आनंदालाही एक दु:खाची किनार आहे. तो स्वर्गात आहे. सगळ्या सुखसोयी त्याच्या चरणांशी आहेत. तरीही हा आनंद तो पूर्ण उपभोगू शकत नाही. तो म्हणतो, "आई, इथे सगळं काही आहे. पण तू माझ्या जवळ नाहीस. त्यामुळे मला खूपच एकटेपणा आलाय...

आई व मुलाचा हा अप्रतीम संवाद दाखवताना प्रसून जोशी यांनी सुरेख शब्द गुंफले आहेत. ए.आर.रहमान यांच्या सुमधूर संगीताने प्रसून जोशींच्या शब्दांची ऊंची अधिक वाढते. विशेष म्हणजे गाण्यात तबला आणि बासरीचा अप्रतीम वापर झालेला दिसतो...

लतादीदी आणि खुद्द ए.आर.रहमानने आपल्या स्वरांनी या गाण्याला सजवलं आहे. दोघांमधील सरगम ऐकतच रहावी अशीच आहे. दीदींनी वापरलेली खालची पट्टी, एका आईची व्यथा व काळजी दर्शवते तर ए.आर.रहमान यांचे वरच्या पट्टीतले स्वर एका मोकळ्या झालेल्या श्वासाचा आनंद व्यक्त करतात...

गाणं सुरू असताना आपल्याला चित्रपटातले बरेच कलावंत पडद्यावर दिसतात. त्यातही, एकही शब्द न उच्चारता फक्त डोळे आणि चेहेऱ्यावरचे हावभाव यांच्या साथीने वहीदाजींनी जी अदाकारी सादर केली, ती पाहून अंगावर काटा येतो. वयात आलेला आपला मुलगा आपल्या डोळ्यांदेखत... हे पाहताना काळीज किती पिळवटून निघालं असेल त्या आईचं...

इतक्या वेळा "रंग दे बसंती" पाहिला. काही वेळा हे गाणं पुढेही केलं. पण डोळे बंद करून फक्त हे गाणंच नुसतं ऐकलं आणि बंद डोळ्यातूनही पाण्याचे थेंब बाहेर येताना दिसले. खरंच, शब्दांची ताकद, संगीताची जादू आणि स्वरांचा गोडवा, या त्रयींमुळे, "लुका छुपी बहुत हुई..." हे गाणं अजरामर झालं आहे...

@ अनिकेत परशुराम आपटे.