पुराणात डोकावणारा तंत्रज्ञानी भडीमार...

"द अवेन्जर्स", "अवेन्जर्स - एंड गेम", "गेम ऑफ थॉर्न्स", "ब्लॅक पँथर", 'थॅनॉस', 'आयर्न मॅन', "लॉर्ड ऑफ द रिंग्स", "प्लॅनेट ऑफ एप्स", "बाहुबली", "मेन इन ब्लॅक २" या चित्रपटांची आणि व्यक्तिरेखांची नावं घेण्यामागचं महत्वाचं कारण म्हणजे, त्यांची थोडीफार झलक एकाच चित्रपटात पहायला मिळते. तो चित्रपट म्हणजे भव्यदिव्य असा, "आदिपुरुष..."

चित्रपटातल्या नकारात्मक गोष्टींचा विचार केला, तर सर्वात अग्रस्थानी असेल चित्रपटात वापरलेली भाषा. मेघनाद, ज्याने साक्षात देवराज इंद्राला हरवण्याचा पराक्रम केला, त्या इंद्रजीतच्या मुखी, "सुबह होने से पहले निकल लो यहाँ से..." हा संवाद, मुंबईतली एखादी बस्ती खाली करायला आलेल्या गुंडासारखा वाटला. शिवाय पवनपुत्र महापराक्रमी हनुमानाने, "लंका तेरे बाप की..." असं काही म्हणावं, हे तर आकलनाच्या पलिकडचं आहे. "महिने", "काम-धंधा" हे शब्द प्रेक्षकांना त्या युगातून थेट आत्ताच्या घडीत घेऊन येतात. पतीला नावाने हाक मारण्याची पद्धत, त्या वेळी कधीच नव्हती. चित्रपटात जानकी मात्र सतत "राघव" हे नाव सर्वांसमोर घेत राहते...

सेट्स आणि हाणामारीने चित्रपटाला धक्का देण्यात सिंहाचा वाटा उचलला असं मला वाटतं. लंकेश जानकीचं हरण करून मायदेशी परत येतो, तो सीन्स "ब्लॅक पँथर" चित्रपटातील वकाण्डाच्या ओपनिंग शॉटची आठवण करून देतो. 'सोन्याची लंका' असा ज्या स्थानाचा उल्लेख आहे, ते स्थान "लॉर्ड ऑफ द रिंग्स" आणि "गेम ऑफ थॉर्न्स" या चित्रपटातल्या राज्यांसारखं काळं कुळकुळीत दिसतं. दोन सैन्य जेव्हा समोरासमोर उभी राहतात, तेव्हा "अवेंजर्स - एंड गेम" मधल्या महायुद्धाची आठवण होते. एका सीनमध्ये राघव, बजरंग, शेष, जांबुवंत हे योद्धे एका बाजूला एक असे उभे राहतात. तो सीन तंतोतंत "द अवेंजर्स" चित्रपटातल्या एका सीनची फोटोकॉपी वाटतो. राघव आणि लंकेश यांच्यातलं द्वंद्व म्हणजे, आयर्न मॅन किंवा थॉर विरुद्ध थॅनॉस यांच्यातील द्वंद्वासारखं होतं. रावण हा ब्राह्मण होता असं मी ऐकलं होतं. त्यामुळे इथे लंकेश एका अजस्र वटनाघुळाला मांसाचे तुकडे खायला घालतो हे दृष्य चांगलंच खटकलं...

जी गत सेट्सची, तीच गत मेकपची. चित्रपटातली वानरसेना तर चक्क "प्लॅनेट ऑफ एप्स" या चित्रपटातून उडी मारून इथे आल्याचा भास होतो. लंकेचे रहिवासी राक्षस कुळाचे हेते. चित्रपटात दाखवलेलं लंकेशचं सैन्य, परग्रहावरून मागवल्यासारखं वाटतं. श्रीराम, सात्विक आणि मानवी रूपातला देव वाटावा, पण इथे धिप्पाड असलेला राघव, पुरातन काळातला एखादा शिकारी वाटतो. रावण हा महाबली आणि क्रूर, त्याच्या व्यक्तिमत्वातून समजावा, इथे लंकेश म्हणजे चक्क अल्लाउद्दिन खिलजी आणि थॅनॉस यांचं मिश्रण वाटत होता. बरं, इंद्रजीतच्या अंगभर खवल्या-खवल्यांचे टॅटू दाखवून काय मिळालं कोण जाणे. ब्रह्मदेवांचा जेव्हा आपण विचार करतो तेव्हा कमळावर बसलेलं, तीन शिरांचं तेजोमय दैवी व्यक्तिमत्व समोर येतं. पण इथे तसं झालंच नाही. उलट संवादामधून, "मी ब्रह्मदेव आहे..." हे त्या पात्राला सांगावं लागलं. ब्रह्मदेवांसोबत लंकेतल्या कोणाच्या शिरावर मुकूट नाही ही बाब न पटण्यासारखीच होती...

जानकी म्हणजे सीतामाता. पण ती व्यक्तिरेखा ज्या पद्धतीने मांडली आहे, ती कुठेच देवी किंवा माता वाटत नाही. उलट किर्ती सनोनच जास्त दिसते. नुसती किर्ती सनोनच नाही, तर जवळ जवळ सर्वच कलावंत आपापल्या व्यक्तिरेखांना न्याय देऊ शकले नाहीत. चित्रपटात दोन महत्वाच्या व्यक्तिरेखा आहेत. राघव म्हणजेच श्रीराम (प्रभास) आणि लंकेश अर्थात रावण (सैफ अली खान). प्रभास हा अमरेंद्र बाहुबली या भूमिकेतून बाहेर आलेला दिसत नाही आणि सैफने काही अंशी ईश्वर त्यागीचं बेरिंग घेतलेलं जाणवतं. देवदत्त नागे यांनी साकारलेला बजरंग बरा होता. पण त्याने हातात घेतलेली गदा मात्र, ताक घुसळणाऱ्या मोठ्या रवीसारखी वाटत होती. तेजस्विनी पंडित यांना चांगली भूमिका मिळाली आहे. तरीही मला वाटतं त्यांच्यापेक्षा अनिता दाते यांनी ती भूमिका अधिक चांगली वठवली असती...

चित्रपटात व्ही.एफ.एक्स आणि स्पेशल इफेक्ट्सचा भडिमार केलेला दिसतो. बजरंग आणि लंकेश जेव्हा आपला आकार बदलतात, तेव्हा 'हल्क' या व्यक्तिमत्वाची आठवण होते. चित्रपटातले राघव आणि जानकी यांचे रोमँटिक सीन्स आणि गाणी वगळली असते तर बरं झालं असतं. त्या ऐवजी कथानकात काहीतरी अधिक दाखवता आलं असतं. कथेच्या प्रवाहाला तोडणारी ही गाणी सोडली तर बाकी गाणी छान आहेत. खरंतर गाणी हा एकच दुआ आहे जो चित्रपटाला वाचवू शकतो. लंकेशची दहा शिरं एकमेकांशी बोलत असताना तर "मेन इन ब्लॅक २" या चित्रपटातल्या एलियनची आठवण होते. त्या शिरांचे एकमेकांमधले संवाद ऐकून सोसायटी मिटिंगमध्ये चाललेली हुज्जत नजरेसमोर येते...

चित्रपटात, अचानक आलेले मोर, पाण्यातली मासळी, लंकेशचं साधूचं रूप, वाली आणि सुग्रीव यांच्यातलं द्वंद्वं, राघव आणि बजरंग यांची भेट, बजरंगचं लंका जाळणं, शेष धारातिर्थी पडल्यावर हळहळणारा राघव, बजरंगचं द्रोणागिरी पर्वत उचलून आणणं, तिन्हीसांजेच्या वेळी बजरंगवर स्वार होऊन राघवचं लंकेशवर ब्रह्मास्त्र चालवणं, या काही गोष्टी खूप छान आहेत. कथानक म्हणाल, तर आपल्या महान पुराणातले सीता-हरण आणि रावण-वध हे दोन अध्याय कथेच्या रूपात या चित्रपटात दिसतात. छायांकन म्हणजेच cinematography, panorama styleने म्हणजे जुन्या जमान्यातली wide screen पद्धत वापरून केलेलं आहे. त्यामुळे ते भव्यदिव्य आणि रेखीव दिसतं...

"रामायण", "सीता हरण", "रावणवध" हे विषय पूर्ण बाजूला ठेऊन हा चित्रपट पाहिला तर परिणाम वेगळा होऊ शकतो. लहानग्यांना आपल्या पुराणाची थोडीशी ओळख म्हणून संवाद, मेकप आणि सेट्स सोडून, ओम राऊत यांचा "आदिपुरुष" वन टाईम वॉच आहे...

@ अनिकेत परशुराम आपटे.

फिल्मी झाड...

एक झाड. खोड, फांद्या, पानं, कधी फुलं तर कधी फळं असलेलं एक साधं झाड. हेच झाड जर वेगवेगळ्या चित्रपटकारांना दिसलं तर त्यासोबतची दृष्य कशी असतील...

सुभाष घई...

चित्रपटात सुरुवातीला आणि शेवटी असं दोन वेळा हे झाड दिसतं. एका भव्य हवेलीच्या आवारात हे झाड असतं. सुरुवातीला व्हिलन भवानीसिंह, निर्दोष प्रतापसिंहला झाडाला लटकवून मारून टाकतो. हे दृष्य पाहणारी दुर्गा, हवेलीच्या आवारातच असलेल्या कालीमातेच्या मंदिरात पसरलेल्या मळवटाने जाऊन डोकं आपटून रडू लागते. मग म्हणते, "अब मैं तेरी चौखटपर उसी दिन आऊँगी, जिस दिन मेरे बेटे इसी पेड़ के सामने अपने पिता की मौत का बदला भवानीसिंह से लेंगे..." मध्ये पूर्ण चित्रपट निघून जातो. शेवटी पुन्हा तेच झाड दिसतं. या वेळी चित्रपटाच्या दोन्ही नायकांना, राम प्रताप सिंह आणि बलराम प्रताप सिंहला येशू ख्रिस्टासारखं झाडाला बांधलेलं असतं. समोर हातात दोन पिस्तुलं घेऊन भवानीसिंह उभा असते. लटकलेल्या आपल्या मुलांकडे पाहत दुर्गा बाजूला उभी असते. भवानीसिंह म्हणतो, "देख दुर्गा | कई साल पहले मैंने प्रताप को इस पेड़ पर मारा था | आज प्रताप के बेटों को भी यहीं मारूँगा..." आपल्या बेट्यांकडे पाहत, "राम, बलराम, अगर तुम मेरे बेटे हो, तो खत्म कर दो इस पापी को | अब मैं तुम्हें अपना मुँह तब दिखाऊँगी, जब तुम मेरा बदला पूरा करोगे..." असं म्हणत दुर्गा झाडाकडे पाठ फिरवते. राम आणि बलराम मग एकत्र, "जय माँ काली..." अशी ललकारी देऊन नुसत्या हातांनी दोर तोडून टाकतात. सगळी हाणामारी झाल्यावर राम आणि बलराम भवानीसिंहच्या गळ्यात फास अडकवतात आणि दुसरं टोक झाडावरून सोडून एका गाडीला बांधतात. भवानीच्या हाती एक पिस्तूल लागतं. ते उचलून तो गोळ्या झाडतो. राम व बलराम उडी मारतात. गोळ्या थेट गाडीवर आदळतात. गाडीचा स्फोट होऊन ती हवेत गटांगळ्या खाते. तिथे भवानी आपोआप खेचला जाऊन त्याला फाशी लागते. राम, बलराम आणि दुर्गा, काली मातेला नमसिकार करतात आणि मागे झाडाला भवानी लटकत असतो...

इंद्र कुमार...

इथे साधारणत: गाण्याच्या वेळी हे झाड दाखवलं जातं. निळ्या रंगाची जिन्स आणि कडक इस्त्री केवेला ब्रँडेड शर्ट घातलेला गरीब नायक राजा, राजकुमारीसारखे कपडे परिधान केलेल्या श्रीमंत पूजाला उचलून झाडाजवळ आणतो. "छोड़ दो मुझे..." असं सतत म्हणणाऱ्या पूजाला झाडाजवळ उभी करून राजा तिच्या जवळ जातो. अजून जवळ... अजून जवळ... पूजा तोंड फिरवते. पूजाच्या गालाला पकडून राजा तिचा चेहेरा आपल्याकडे फिरवतो आणि अजून जवळ जातो. पूजाचे थरथरणारे ओठ, राजाचे स्थिर ओठ आणि मागे धुसर असलेला झाडाचा बुंधा असं स्क्रीनभर दिसतं. पूजा डोळे बंद करून घेते. राजा म्हणतो, "कुछ भी हो जाए, मैं मेरी रानी पर आँच नहीं आने दूँगा..." हे वाक्य ऐकताच पूजा खाडकन डोळे उघडते. राजा परत म्हणतो, "आयी बात समझ में..." आणि पूजापासून लांब जायला लागतो. पूजाला काहीतरी आठवल्यासारखं होतं. "ठहरो राजा..." असं पूजाने म्हणताच राजा थांबतो. पूजा म्हणते, "क्या तुम वही मेरे बचपन के राजा हो..." राजा वळतो आणि मानेनेच होकार देतो. पूजाच्या डोळ्यात पाणी आणि ओठांवर हसू असतं. धावत जाऊन पूजा राजाला मिठी मारते. मग त्याच झाडाच्या अवती-भोवती रोमँटिक गाणं रंगतं...

रामसे बंधू...

चित्रपटाच्या सुरुवातीलाच हे झाड येतं. एका डरावन्या हवेलीच्या आवारात हे झाड असतं. मध्यरात्रीची वेळ असते. एक जोडपं गाडीतून फिरत असतं. गाडी बरोब्बर हवेलीच्या गेटसमोर बंद पडते. ते दोघं उतरतात आणि सताड उघड्या गेटमधून हवेलीकडे जाऊ लागतात. मुलीची नजर झाडाकडे वळते. बुंध्यावर ओरखडे असतात. मुलगी घाबरते. मुलगा तिला धीर देतो आणि हवेलीजवळ आणतो. मुलगा दार वाजवणार इतक्यात कर्कश आवाज करत दरवाजा स्वत:च उघडतो. दोघंही घाबरतात. तरीही आत जातात. आत जाताच दार आपोआप बंद होतं. "यहाँ कोई है... हमारी गाडी खराब हो गई है..." असं म्हणत दोघं अजून आत जातात. दिवाणाच्या मधोमध एका टेबलवर एक रक्तबंबाळ कवटी ठेवलेली असते. कवटीच्या मागे भिंतीवर एका बिभत्स माणसाचा मोठा फोटो लावलेला असतो. दोघंही फोटोजवळ जातात. अचानक तो बिभत्स माणूस म्हणतो, "तुमने मेरी हवेली में आकर अपनी मौत बुलाई है... हा...हा...हा..." असं म्हणत तो फोटोतून बाहेर येत त्या मुलाला धरतो. ती मुलगी ओरडून पळू लागते. एका खिडकीतून बाहेर पडत ती गाडीकडे जाते पण गेट आपोआप बंद होतं. मग परत येऊन ती मुलगी झाडामागे लपते. झाडामागून ती हवेलीकडे डोकावते तेव्हा सगळं शांत असतं. जरा दम खाल्ल्यावर ती मुलगी पुन्हा हवेलीकडे पाहते तर झाडाच्या दुसऱ्या बाजूने तो बिभत्स माणूस, लांब नखं असलेल्या त्याच्या पंजांनी त्या मुलीवर हल्ला करतो. मग एक दर्दनाक चीख. कॅमेरा झाडापासून दूर दूर जातो...

अब्बास-मस्तान...

चित्रपटात दोन वेळा हे झाड येतं. एकदम सुरुवातीला आलेलं झाड फोटोच्या निगेटिव्हसारखं दिसतं. झाडाच्या समोर एक माणूस गोळी चालवतो आणि ती दुसऱ्या माणसाला लागून तो माणूस झाडावर पाठमोरा आदळतो. मग ब्लॅक आऊट होतं. तेच झाड चित्रपटाच्या शेवटी पुन्हा दिसतं. पांढरे कपडे घातलेला राज आणि निळी साडी नेसलेली प्रिया धावत झाडाजवळ येतात आणि झाडामागे लपून बसतात. काळे कपडे घातलेला आणि हातात पिस्तूल घेतलेला विक्रम त्यांच्या मागावर असतो. तोही तिथे येतो आणि झाडाजवळ घुटमळू लागतो. संधी साधून राज विक्रमच्या हातावर फटका मारतो आणि खाली पडलेलं पिस्तुल उचलतो. राज काही-बाही बोलत असताना प्रियाला अचानक काहीतरी होतं आणि ती डोळे बंद करते. फ्लॅबॅकमध्ये पुन्हा तेच झाड फोटोच्या निगेटिव्हसारखं दिसतं. हळूहळू निगेटिव्हचा काळा रंग जाऊन वातावरण प्रकाशमय होतं आणि त्यात पिस्तूल धरलेला राज तिला दिसतो. प्रिया खाडकन डोळे उघडते आणि झाडामागून पुढे येत म्हणते, "तो वह तुम थे... असली मुजरिम विक्रम नहीं, तुम हो राज | तुमने मुझसे शादी की मेरी दौलत के लिए..." राज हसतो आणि पिस्तूल प्रियाकडे वळवत गोळी चालवतो. विक्रम मध्ये पडून गोळी खांद्यावर झेलतो आणि झाडाला जाऊन आदळतो. प्रिया राजवर दगड मारते आणि हवेत उडालेलं पिस्तूल झेलून गोळी चालवते. गोळी राजच्या दोन भुवयांच्या मध्ये लागते आणि राज झाडाजवळच धारातिर्थी पडतो...

रोहित शेट्टी...

चित्रपटात हे झाड एकदम शेवटी येतं. पांडुरंग, माधव, लकी, लक्ष्मण आणि वसूली भाई एकेक महागडी गाडी चालवत झाडाच्या दिशेने येतात. गाड्यांच्या पुढे दोन ट्रक धावत असतात ज्यांवर पाय ठेऊन गोपाल उभा असतो. बाईकवर असलेला सिम्बा, सायकलवर डबलसीट बसलेले इं. धांडे व काँ. गांधारी, हेलिकॉप्टरला लटकलेला सूर्यवंशी आणि जीपमध्ये असलेला सिंघम या सगळ्या टोळीच्या मागून येत असतात. सिम्बा बाईकवर उभा राहतो आणि पायांनी बाईकला फिरवून ढकलून देतो. बाईक एका गाडीला आदळते. ती गाडी कोलांटी उडी मारून दुसऱ्या गाड्यांवर आदळते. सगळ्या गाड्या हवेत उडतात. पांडुरंग, माधव, लकी, लक्ष्मण आणि वसूली भाई गाड्यांमधून उड्या घेतात. सगळ्या गाड्या झाडावर आपटून गाड्यांचे दोन तुकडे होतात. लकी व लक्ष्मणला सिम्बा पकडतो, पांडुरंग व वसूली भाईला गांधारी व धांडे पकडतात. सूर्यवंशी माधवला हवेतच कॅच करतो. गोपाल उभा असलेले ट्रक मात्र सटकत असतात. सूर्यवंशी एका हाताने माधवच्या शर्टाची कॉलर धरतो व दुसऱ्या हातातल्या पिस्तुलाने ट्रक्सच्या टायर्सवर गोळ्या झाडतो. ट्रक पंचर होऊन वाकडे-तिकडे होतात. गोपाल झाडावर उडी मारतो आणि एक फांदी पकडतो. सिंघम गाडी फिरवतो आणि फिरत्या गाडीतून खाली उतरत झाडाच्या फांदीवर गोळी चालवतो. फांदी तुटून गोपाल खाली पडतो. खाली पडताच गोपाल डोळे फिरवतो आणि गाणं म्हणायला लागतो. सिंघम त्याच्यावर पिस्तूल रोखतो आणि त्याच्या चेहेऱ्यावरचा मास्क काढतो. तेव्हा समजतं की हा पप्पी भाई आहे, जो ट्रकभर मातीच्या विटा चोरून गावाकडे घर बनवायला चालला होता...

केदार शिंदे...

श्रीरंग देशमुख ऑफिसमधून घरी परतत असतो. वाटेत त्याला दामू भेटतो. गप्पा मारत मारत दोघं एका झाडाजवळ येतात. तिथेच बसून दोघं पुन्हा गप्पा मारू लागतात. दामू श्रीरंगला झाडामागे लपलेल्या मुंगीचा आणि हत्तीचा जोक ऐकवतो. श्रीरंग हसू लागतो. दामूला श्रीरंगासोबत अजून एकाच्या हसण्याचा आवाज येतो. श्रीरंग हसणं थांबवतो. दामू अजून एक जोक सांगतो. पुन्हा श्रीरंग हसतो. पुन्हा दामूला अजून एकाच्या हसण्याचा आवाज येतो. तो आवाज म्हणतो, "दिवसभर उन्हात उभं राहून वीट आला होता. या दामूने छान हसवलं मला. थँक यू रे दाम्या. माझ्या पाना-पानाने आणि फांद्या-फांद्यांनी तुझे जोक ऐकले. बघ फांद्या कशा डोलत आहेत आणि पानं कशी सळसळ करत आहेत..." दामू वळून बघतो तर खरंच फांद्या हलत असतात आणि पानांची सळसळ होत असते. दामू श्रीरंगला म्हणतो, "आधी फक्त पंत यायचे अंगात. आता हे झाड पण येऊ लागलं की काय... मी नुसतं झाड होतो, पण ते महेश साहेबांसोबत. इथे मी दामू आहे..." तर ते झाड म्हणतं, "अरे म्हणूनच तुला माझं बोलणं ऐकू येत आहे. आता तुला सर्व झाडांचं, फुलांचं, पानांचं, फऴांचं बोलणं ऐकू येईल. ही शक्ती मी श्रीरंगला दिली असती, पण तो सध्या जनावरं आणि पक्ष्यांच्या समस्यांमध्ये बिझी आहे. आणि तू मला हसवलंस ना, म्हणून तुला हे बक्षिस..." नाही नाही म्हणत कानावर हात ठेऊन दामू पळू लागतो...

राज कपूर...

चित्रपटात पहिल्या अर्ध्या तासात हे झाड दिसतं. लाल-पांढरे चट्टे असलेला फूल बाहीचा टी-शर्ट, पांढरी पँट आणि पांढरे बूट, अशा वेषातला नायक रवि, हातात व्हिडियो कॅमेरा घेऊन फिरत फिरत झाडाजवळ येतो. झाडाच्या एका बाजूला सुंदर दरी असते तर दुसऱ्या बाजूला धुक्यात हरवलेला खूबसुरत पहाड़ असतो. पहाड़ातून फेसाळ असा धबधबा कोसळत असतो. गार वारा वाहत असतो. रवि शूटिंगला सुरुवात करतो. कॅमेरा फिरवत तो धबधब्यावर नेतो. धबधब्यावरून हळूहळू कॅमेरा खाली आणताना रविला एक पाय दिसतो. रवि कॅमेरा बाजूला घेऊन पाहतो. लालचुटूक कपड्यातली एक कामूक ललना धबधब्याखाली जाऊन विसावते. वरून पडणाऱ्या आणि तिथे असलेल्या पाण्याचा आंनद घेत ती ललना अंघोळ करून बाहेर येते. झाडाकडे पाठ करून उभी राहत ती ललना अंगावरच्या कापडाला एका खांद्यावरून बाहीपर्यंत सरकवते. झाडामागे उभा असलेला रवि, हे पाहून डोळे खाली करतो. काही क्षणातच एक पांढराशुभ्र आँचल झाडाच्या दिशेने येत रविच्याच तोंडावर येतो. रवि तो आँचल खाली घेतो तर समोर छातीवर हात दुमडून उभी असलेली ललना त्याला दिसते आणि तो पाहत राहतो. ती ललना हळूहळब पुढे येऊन आँचल खेचून पळू लागते. रवि म्हणको, "सुनो... तुम्हारा नाम क्या है..." मागे न वळता थोडीशी मान वळवत ती ललना म्हणते, "गंगा..." आणि तिचा आवाज सगळीकडे घुमतो..

महेश कोठारे...

चित्रपटात कुठल्याही वेळी हे झाड येतं. आचरटपणा करणारा घाबरट नायक, अर्थात लक्ष्या धावत असतो. त्याच्यामागे चकण्या वेताळ नावाचा कुख्यात गुंडं आणि त्याची माणसं लागलेली असतात. लक्ष्या धावत झाडाजवळ येतो आणि झाडावर चढून सर्वांना दिसेल असा लपून बसतो. चकण्या वेताळ आणि त्याची माणसं लक्ष्याला बघतात आणि झाडाजवळ येतात. तेवढ्यात तिथे इंस्पेक्टर महेश येतो आणि गुंडांशी हाणामारी करू लागतो. गुंडं इंस्पेक्टर महेशला बेशुद्ध करून त्याच झाडाला बांधतात व चकण्या लक्ष्याला खाली यायला सांगतो. लक्ष्या खाली उतरणार इतक्यात फांदीत अडकलेली बाटली त्याला दिसते. तहान लागली म्हणून तो बाटली उघडू पाहतो तर त्यात शाळीग्राम नावाचा राक्षस असतो. त्याच्या मदतीने लक्ष्या अचाट पॉव्हर मिळवतो. त्या पॉव्हरने लक्ष्या महेशला सोडवतो. महेश-लक्ष्या एका बाजूला दे दणादण करत असतात तर दुसरीकडे शाळीग्राम त्याची जादू वापरून गुंडांची हत्यारं निकामी करतो. गुंडं गाडीत बसून पळ काढतात तेव्हा फुल स्पीडने धावत लक्ष्या गाडी अडवतो. गाडी मागे ढकलत लक्ष्या पुन्हा झाडाजवळ आणतो आणि महेश चकण्याला बेड्या ठोकतो...

प्रियदर्शन...

चित्रपटाच्या सरते शेवटी हे झाड आपल्याला दिसतं. एक नायक, श्याम, एक बॅग घेऊन धावत असतो. त्याच्यामागे सदरा-धोतर परिधान केलेली काही माणसं धावत असतात. दुसरीकडे मोहन नावाचा दुसरा नायक दुसरी बॅग घेऊन धावत असतो आणि त्याच्यामागे काळी पँट-शर्ट घातलेले काही गुंडं धावत असतात. तिसरीकडे विदुषकी कपडे घातलेला तिसरा नायक रामू अजून एक बॅग घेऊन धावत असतो आणि वेडेवाकडे कपडे घातलेली काही माणसं त्याचा पाठलाग करत असतात. तिघंही झाडाजवळ येतात. सगळी माणसं त्यांच्या मागे असतात. श्याम, मोहन आणि रामू झाडाला फेऱ्या मारू लागतात. ती सगळी माणसंही त्यांच्यामागून झाडाला फेऱ्या मारू लागतात. या गदारोळात श्याम, मोहन आणि रामू एकेक दिशेने बाहेर येतात. तीनही बॅगा मिळाल्या म्हणून तिघं खुश होतात. मोहन आणि श्याम रामूकडे बधतात. रामूची फुल पँट नसते आणि चट्टेरी-पट्टेरी हाफ पँट दिसत असते. तिथे झाडाजवळचा गदारोळ थांबतो. माणसं मागे सरकतात तेव्हा बुंध्याजवळ रामूची पँट सर्वांना दिसते...

सचिन पिळगावकर...

चित्रपटात मध्येच कधीतरी हे झाड येतं. विश्वासराव सरपोतदार आणि त्यांची पत्नी सरिता चालता चालता दमून या झाडाखाली येऊन बसतात. सरिताला झाडाच्या मागे दोन माणसांचे आवाज येतात. ती वळून पाहते तर भैरव लक्ष्याची दाढी करत असतो. बाजूला बाईला पाहून लक्ष्या आणि भैरव दोघंही हसून नमस्कार करतात तेव्हा लक्ष्याची अर्धी मिशी तिला असते. सरिता विश्वासरावांना सांगते. विश्वासराव मागे वळतात तेव्हा त्यांना दोन मुली दिसतात. विश्वासरावांकडे पाहत त्या दोन्ही मुली हसत म्हणतात, "नमस्कार, मी लक्ष्मी...", "आणि मी भैरवी..." लांबून येणारे धनंजय म्हणजे धन्या आणि मनोज म्हणजे मन्या हे पाहतात. धन्या म्हणतो, "ए मन्या, ते बघ विश्वासराव... चल लवकर. नाहीतर आपलं सगळं नाटक उघडकीला येईल..." तेव्हा मन्या म्हणतो, "अरे आलं तर येऊ दे की... बायका बदलू आपण. अरे हाय काय नाय काय..." विश्वासराव काही बोलणार इतक्यात धन्या-मन्या तिॆथे येतात. मन्या म्हणतो, "नमस्कार विश्वासराव, ही भैरवी. मी हिचा नवरा..." धन्या म्हणतो, "आणि ही लक्ष्मी, माझा बायको..." तेवढ्यात तिथे गोट्या आणि सोट्या हे दोघं दोन रिक्षा घेऊन येतात आणि धन्या, लक्ष्मी, मन्या आणि भैरवी तिथून निघून जातात. विश्वासराव झाडाला प्रदक्षिणा घालतात आणि पुरुषांचे कपडे घेऊन बाहेर येत म्हणतात, "अरे देवा... बापे होते का काय ते..."

सूरज बडजातया...

यांच्या चित्रपटात हे झाड एका मोठ्या बंगल्याच्या आवारात असतं. विवेक आणि पूजाचं लग्न ठरल्यावर सगाईच्या रसमेसाठी पूजा आणि तिचे घरवाले म्हणजे लड़कीवाले विवेकच्या घरी येतात. त्यांच्यात पूजाची बहीण सुमन पण असते. सुमनला पाहून विवेकचा भाऊ प्रेम मोहित होतो. घराच्या मागच्या अंगणात असलेल्या या झाडाला एक झोपाळा बांधलेला असतो. सुमन त्यावर जाऊन बसते. प्रेम तिथे येऊन विचारतो, "जी, इस झूले पर क्या कर रहीं हैं आप..." सुमन हसते आणि म्हणते, "जी हम तो अपने बचपन को याद कर रहे थे... आप साथ देंगे..." प्रेम हसतो आणि हळू-हळू सुमनला झोका घ्यायला मदत करतो. त्यांचं हे कृत्य घराच्या एका खिडकीतून सगळे परिवारवाले पाहत असतात. मग सगळे त्या झाडाजवळ येतात. शेवटी प्रेम आणि सुमनला त्याच झाडाच्या झोपाळ्यावर बसवलं जातं आणि रिश्ता पक्का केला जातो...

हृषिकेश मुखर्जी...

चित्रपटाच्या सुरुवातीलाच हे झाड दिसतं. जाड भिंगाचा चष्मा लावलेला, पांढरा सदरा घातलेला, आणि पांढरं धोतर नेसलेला एक नायक झाडाखाली येऊन बसतो. आपण त्याला दिबाकर म्हणू. दिबाकर आधी आकाशाकडे पाहतो, मग आपल्या झोळ्यातून एक वही काढून शाईच्या पेनाने त्यावर प्रथम एक कविता लिहितो. नंतर त्याच काव्याच्या अनुषंगाने दुसऱ्या एका नायकाचं चरित्र लिहायला सुरुवात करतो. तिथून फ्लॅशबॅकमध्ये सुरू होते चित्रपटाची पुढची कथा. अखेरच्या दृष्यात पुन्हा तेच झाड दिसतं. यावेळी दिबाकर वही बंद करून हातात धरून उठतो आणि झाडाला हात लावून त्याकडे पाहत राहतो...

यश चोपड़ा...

चित्रपटाच्या सुरुवातीच्या अर्ध्या-पाऊण तासात हे झाड दिसतं. पांढराशुभ्र ड्रेस घातलेली नायिका म्हणजे सीमा, झाडाजवळ बसलेली असते. अधू-मधून घड्याळाकडे लक्ष देताना सीमाच्या चेहेऱ्यावरचे भाव बदलताना दिसतात. काही वेळातच नायक म्हणजे शेखर, त्या झाडाजवळ येतो. रुसलेल्या सीमाला मनवण्यासाठी काही-बाही बोलू लागतो पण सीमा मानत नाही आणि नाक मुरडून दुसरीकडे बघते. शेवटी सीमाकडे पाठ फिरवून शेखर कविता म्हणायला सुरुवात करतो. शेखरचं काव्य ऐकताच सीमाचा राग गळून पडतो आणि शेखरकडे वळून ती मुग्धपणे कविता ऐकू लागते. कविता संपता संपता दोघं एकमेकांना अलिंगन देतात. सीमा डोळे बंद करते. आणि मग, स्वीत्झरलँड की वादियों में ड्रीम सीक्वेन्स के साथ गाना...

मनमोहन देसाई...

चित्रपटाच्या शेवटच्या अर्ध्या-पाऊण तासात हे झाड दिसतं. चोर बनलेला नायक. आपण त्याला शंकर म्हणू. तर हा शंकर पळत असतो. पोलिस बनलेला दुसरा नायक, आपल्यासाठी अमर, त्या शंकर मागून येत असतो. झाड ओलांडून शंकर पुढे जातो. अमर तिथे येतो आणि नेमका त्याच झाडाजवळ अडखळून पडतो. पडलेल्या अवस्थेत समोरचं झाड बघून अमरला काहीतरी आठवतं. अमर झाडाच्या बुंध्याजवळची माती उकरायला लागतो. पुढे गेलेला शंकर वळून पाहतो आणि थबकतो. अमर मातीतून एक कुलूप काढतो. शंकर जवळ येऊन विचारतो, "तुम्हे कैसे पता यह ताला यहाँ दबा हुआ था..." अमर सांगतो, "बचपन में मैंने यह ताला यहाँ छुपाया था | लेकिन इसकी चाबी मेरे भाई के पास थी जो मुझसे बिछड़ गया..." शंकर खिशातून एक गंजलेली चावी काढतो आणि कुलूप उघडतो. "मेरा भाई..." असं म्हणत डोळ्यात पाणी आणत अमर आणि शंकर एकमेकांना मिठी मारतात...

डेविड धवन...

चित्रपटात मध्येच कुठेतरी हे झाड दाखवलं जातं. लाल-पिवळे बनियन आणि हिरवी-निळी पँट घातलेले दोन-तीन गुंडं एका विनोदी नायकाचा पाठलाग करत असतात. तो विनोदी नायक म्हणजे नंदू. नंदू धावत धावत झाडाजवळ येतो आणि थकल्यामुळे झाडाच्या दुसऱ्या बाजूला जाऊन बसतो. ते गुंडंही धापा टाकत त्याच झाडाजवळ येतात आणि नंदूच्या शेजारीच बसतात. जरा दम खाल्ल्यावर गुंडं नंदूला पाहतात आणि नंदू गुंडांना पाहतो. सगळे उठतात. गुंडं नंदूला धरण्यासाठी पुढे सरसावतात तेव्हा नंदू त्यांना थांबवतो. नंदू एक शिट्टी मारतो. झाडावरून नारळ एका गुंडाच्या डोक्यात पडतो. गुंडं तात्काळ बेशुद्ध होतो. अशाच शिट्ट्या मारून नंदू सर्व गुंडांना बेशुद्ध करतो. मग आनंदाच्या भरात नंदू पुन्हा शिट्टी मारतो. झाडावरून नारळ थेट नंदूच्या डोक्यात पडतो आणि नंदूही डोळे उघडे ठेऊन बेशुद्ध पडतो...

रामगोपाल वर्मा...

यावेळी झाडाला एकही पान नसतं. रात्रीच्या वेळीच हे झाड दाखवलं जातं. कॅमेरा झाडाच्या समोर असतो. लख्ख पांढऱ्या प्रकाशाचा फोकस झाडामागून आल्याने झाड अधिक भयावह दिसतं. चित्रपटाच्या सुरुवातीलाच जर हे झाड आलं, तर जमिनीवरून पालापाचोळा झाडाजवळ सरकत जातो. कॅमेरा त्या पाचोळ्यामागून जमिनीवर फोकस ठेऊन झाडाकडे सरकतो. अचानक कॅमेरा वर उचलला जातो. झाडाच्या एका फांदीला एका मुलीचं प्रेत लटकलेलं असतं. कॅमेरा चेहेऱ्यावर झूम होतो. डोळे बंद करून मान एक बाजूला कललेल्या अवस्थेतली ती मुलगी डोळे उघडते आणि बिभत्स हसते. हेच दृष्य जर चित्रपटात मध्येच कुठेतरी आलं, तर ते लटकलेलं प्रेत मागून दाखवलं जातं. त्या मुलीला शोधत फिरणारा नायक, आपण त्याला वासू म्हणू. तर हा वासू, ते प्रेत पाहून हक्का-बक्का होऊन स्तब्ध उभा राहतो...

तर असं हे झाड. वेगवेगळ्या चित्रपटकर्त्यांच्या हाती लागल्यावर वेगवेगळी दृष्य तयार झाली. अजूनही आहेत. पण मी इथेच थांबतो. जरा विचार करा, हॉलिवूड किंवा टॉलिवूडच्या चित्रपटकर्त्यांच्या हाती हे झाड लागलं तर काय होईल...

@ अनिकेत परशुराम आपटे.

The Moving Thefts...

अनेक हिंदी चित्रपटात आपण वेगवेगळे चोरीचे प्रकार पाहतो. कधी एखाद्या बंगल्यात, किंवा महालात, किंवा घरात चोरी होते, तर कधी चक्क पोलीस चौकीतून चोरी होताना दाखवली जाते. या सर्व चोऱ्या एका ठिकाणाहून केलेल्या दाखवल्या जातात. पण काही चोऱ्या अशा असतात, ज्या एखाद्या धावत्या वाहनातून केलेल्या दाखवल्या जातात. हिंदी चित्रपटातल्या अशाच काही हलत्या चोऱ्या आपण पाहू...

डॉन (प्राण)...

आपल्या आजारी पत्नीच्या उपचारासाठी लागणाऱ्या पैशांची गरज म्हणून रतनलाल मिल्सच्या रस्त्यावर धावणाऱ्या कॅश व्हॅनमध्ये असलेल्या बंद तिजोरीतून पैसे चोरण्याचं काम करण्यासाठी जसजीत ऊर्फ जेजे तयार होतो. रेल्वे क्रॉसिंगवर व्हॅन थांबलेली असताना जेजे आत प्रवेश करतो. मोठ्या शिताफीनं अर्ध्या तासात तिजोरी फोडून जेजे सर्व पैसे चोरतो. मग एक बनावट अपघात घडवून आणत जेजेला व्हॅनच्या बाहेर काढलं जातं...

त्या काळातल्या चित्रपटांचा विचार करता, माझ्या मते अशा प्रकारचं वेगवान दृष्य हिंदी चित्रपटात पहिल्यांदात आलं होतं. गाडी बरोब्बर मॅनहोलवरच कशी थांबली, ज्याने आत शिरण्याचा रस्ता बनवला, त्यानेच तिजोरी निकामी का नाही केली, गाडीत काहीतरी खुडबूड सुरू आहे किंवा गाडीचा पाठलाग होत आहे याबद्दल ड्रायव्हर किंवा त्याच्या साथिदाराला जाणीव कशी नाही झाली, या तर्कांना बाजूला ठेवलं तर प्राणसाहेब असलेलं "डॉन" मधलं हे दृष्य छानच होतं...

रूप की रानी चोरों का राजा (अनिल कपूर)...

जुगरानकडून सीमाच्या वडिलांच्या खुन्याचं नाव काढून घेण्यासाठी रोमियो ट्रेनमधून हिऱ्यांची चोरी करायला तयार होतो. हेलिकॉप्टरच्या सहाय्याने रोमियोला ट्रेनच्या बाहेर पर्यंत पोहोचवलं जातं. चालत्या ट्रेनचा एक डबा उघडून रोमियो आत जातो आणि हिरे चोरून पुन्हा हेलिकॉप्टरच्या सहाय्याने पळ कढतो...

ट्रेनवर गाणी, हाणामारी, मिलना-बिछड़ना, अशी अनेक दृष्य आहेत. पण चालू ट्रेनमध्ये घडलेल्या चोरीचं हे पहिलंच दृष्य असावं. काही तर्कविसंगत गोष्टी या दृष्यातही होत्या. अर्थात, बॉडी डबलचा वापर झाला आहेच. पण काही क्षणी स्वत:ला झोकून दिलेलं आहे. संजय दत्त किंवा सन्नी देओलकडून अशी दृष्य पाहणं साधी गोष्ट होती. अनिल कपूर अनपेक्षित होता. पण त्याने मात्र कमाल केली आहे...

चॉकलेट (सुनील शेट्टी आणि साथिदार)...

रॉयल बँक ऑफ इंग्लंडच्या ए.टी.एम. कॅश व्हॅनमधून पैसे चोरण्याचा कट रॉकर आणि त्याचे साथिदार म्हणजे चिप, देवा, सिम व पी.पी. रचतात. लेझर बीम्सने सुसज्ज केलेली कॅश व्हॅन एक बोगद्यात शिरताच रॉकर त्यात प्रवेश करतो आणि व्हॅन बोगद्याबाहेर पडण्याआधीच सगळा ऐवज घेऊन पसार होतो...

हे दृष्य प्राणसाहेबांच्या "डॉन"मधल्या दृष्याशी मिळतं-जुळतं आहे. फरक फक्त जबाबदारीचा होता. या चित्रपटात सुनील शेट्टीला मदत करणारे साथिदार होते. त्यामुळे त्या चोरीची जबाबदारी सर्वांवर समान राहणार होती. तंत्रज्ञान आणि हॅकिंग प्रणालीचा वापर करून उभारलेलं हे दृष्य, जबाबदारीच्या पैलूमुळे अधिक प्रभावशीली ठरतं...

धूम २ (हृतिक रोशन)...

नमिबियाच्या वाळवंटातून जाणाऱ्या एका ट्रेनमध्ये ठेवलेला राणी एलिझाबेथ २ चा मौल्यवान मुकूट चोरण्याचा कट मि. ए अर्थात आर्यन बनवतो. खुद्द राणीची वेशभूषा करून आर्यन तो मुकूट चोरतो आणि 'ए' हे चिन्ह तिथे ठेऊन गार्ड्सने भरलेलं सुरक्षाकवच भेदून पलायन करतो...

हे दृष्य कमाल लिहिलं गेलं आहे. Planning, preparation आणि execution. या तीनही गोष्टी एकहाती ठेवल्या गेल्या आहेत. त्यामुळे जबाबदारी आणि परिणाम दोन्हीही एकाच्याच डोक्यावर आहेत. इतका मौल्यवान मुकूट उघड्यावर का ठेवला गेला... आतून बाहेर पडण्याचा एकच मार्ग होका तर वेषांतर केलेला चोर बाहेर कुठून पडला... हे तर्क बाजूला ठेऊन ते दृष्य पाहिलं तर कमाल रंगलं आहे...

प्लेयर्स (अभिषेक बच्चन आणि साथिदार)...

रशियामधून रोमानियाला जाणाऱ्या एका ट्रेनमध्ये ठेवलेलं सोनं लुटण्याचा प्लॅन, चार्ली आणि रिया बनवतात. या कामात स्पायडर, बशीर, रॉनी आणि सनी यांना जोडण्याचं काम विक्टर दादा करतात. रशियन सुरक्षारक्षकाचा वेष घेऊन चार्ली सोनं ठेवलेल्या डब्ब्याच्या दाराचा पासवर्ड चोरतो. मग चालू ट्रेनमधून चार्ली, बशीर आणि रॉनी सगळं सोनं घेऊन पसार होतात...

"द इटॅलियन जॉब" या चित्रपटावर बेतलेल्या "प्लेयर्स" चित्रपटातलं हे दृष्य जबरदस्त होतं. अभिषक बच्चन जरी ही चोरी करणार असला, तरी त्याच्या प्रत्येक साथिदाराला नेमून दिलेली कामगिरी संपूर्ण कटाच्या दृष्टी महत्वाची होती. एकाही व्यक्तीचं काम अर्धवट राहिलं असतं तर पूर्ण चोरी फसली असती आणि एकहाती सगळे पकडले गेले असते. Illusion तंत्रज्ञानाचा वापर करून खुल्या माळरानावर एक आभास निर्माण केल्यामुळे दृष्य पाहताना अजून मजा येते...

अशा प्रकारच्या हलत्या चोऱ्यांचं दृष्य दाखवताना दोन गोष्टी महत्वाच्या असतात. एक म्हणजे पार्श्व संगीत आणि दुसरी गोष्ट आहे छायांकन अर्थात cinematography. दृष्य जितकं वेगवान असतं पार्श्वसंगीतही तितकंच दमदार असावं लागतं. वर दिलेल्या पाचही दृष्यात ऐकू येणारं पार्श्वसंगीत, त्या त्या चित्रपटात कुठे ना कुठेतरी पुन्हा पुन्हा ऐकू येत राहतं. शिवाय काही शब्दही, जसे की "चोर चोर..." किंवा "प्लेयर्स..." या पार्श्वसंगीतादर्म्यान येत राहतात...

चोरीचं कुठलंही दृष्य असू देत. एक असा point येतो, जेव्हा काही क्षणांपुरता pause घेतला जातो. त्या pauseमध्ये चोरीला जाणारी वस्तू आणि चोर यांच्यावर काही क्षणांसाठी कॅमेरा पॅन केला जातो. "डॉन", "रूप की रानी चोरों का राजा", "चॉकलेट", "प्लेयर्स" या सर्व चित्रपटात हा pause दिसला. पण "धूम २" मध्ये हा pause घेतला गेला नाही. अर्थात, ते दृष्य इतकं वेगवान होतं, की त्या pauseची कमतरता भासली नाही...

चोरीच्या दृष्यांतली सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे छायांकन अर्थात cinematography. एखाद्या ठिकाणातून केलेल्या चोरीचं दृष्य चित्रित करताना कॅमेरामॅनवर जास्त भार नसतो. एक कॅमेरा त्या वस्तूवर फोकस ठेऊन असतो तर दुसऱ्या कॅमेऱ्या चोर त्या वस्तूपर्यंत येताना दाखवलं जातं. एखाद्या ठिकाणावर हे चित्रिकरण सोप्पं असतं कारण कॅमेऱ्याला फक्त सेट करायचं असतं. हलत्या वाहनात चित्रिकरणाची खरी कसोटी असते. जागा कमी असल्याने कॅमेरा सेट करणं, योग्य वेळी योग्य चित्र टिपणं, चित्रिकरणासोबत कॅमेऱ्यालाही सांभाळणं, यात खरं कसब लागतं...

दृष्याचं लेखन, लोकेशन, छायांकन, पार्श्वसंगीत आणि दृष्यात दिसणाऱ्या कलावंतांची व बॉडी डबल्सची कामगिरी या सर्वांच्या आधारे, चित्रपटात दिसणारी हलत्या चोऱ्यांची ही दृष्य अधिकच वेगवान, थरारक आणि उत्कंठावर्धक होतात...

@ अनिकेत परशुराम आपटे.