'कोंदणातला हिरा' असं ज्यांचं वर्णन करता येईल, ते महापुरुष म्हणजेच स्वतंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर...
तात्यारावांना आयुष्यभर कोंदणातच रहावं लागलं. परिस्थितींचं कोंदण, ब्रिटीश राजवटीचं कोंदण. पार भगुरपासून ते फर्ग्यूसन कॉलेजपर्यंत आणि अंदमानच्या सेल्यूलर जेलपासून रत्नागिरीपर्यंत, हा हिरा जरी कोंदणातच राहिला, तरीही तात्यारावांची प्रतिमा झळाळत्या सूर्याप्रमाणे उजळली. अशा अगाध व्यक्तिमत्वाला तीन-सवा तीन तासांच्या कथानकाद्वारे दाखवणं म्हणजे चांगलंच कठिण काम. पण अभिनेते-दिग्दर्शक रणदीप हुडाने ही कामगिरी चोख पार पाडली आहे...
चित्रीकरण, छायांकन, पार्श्वसंगीत, कथानक आणि अदाकारी या सर्वच गोष्टी उत्तम झाल्या आहेत. आणि सोन्यावर कळस म्हणजे चित्रपटातले संवाद. काही वेळा टाळ्या याव्यात आणि काही वेळा 'वाह वाह', असे ते संवाद खुसखुशीत नसतील, पण दर्जेदार नक्कीच होते. चित्रपटात अनेक वेळा वैचारिक द्वद्वांचं दर्शन घडलं. तात्याराव आणि महात्मा गांधी यांचे एकत्रित प्रसंग, लोकमान्य टिळक आणि तात्यारावांची एकत्रित दृष्य, तात्याराव आणि रेगिनाल्ड क्रेडॉक यांच्यातला प्रसंग, ही सर्व नुसत्या संवादांनी भरलेली दृष्य नसून तात्यारावांच्या उच्च आणि प्रगल्भ विचारांचा तो एक समुद्रच होता असं माझं मत आहे...
मध्यंतरानंतरचा अर्ध्याहून अधिक भाग अंदमानच्या सेल्यूलर जेलवर प्रकाशझोत टाकतो. कैद्यांना, विशेषत: भारतीय कैद्यांना दिली जाणारी वागणूक, शारीरिक व मानसिक खच्चीकरण करण्यासाठी दिल्या जाणाऱ्या अमानुष शिक्षा, या सर्वांचं परिणामकारक दर्शन घडतं. एकांतवासातली दृष्य तर इतकी काळीज पिळवटणारी आहेत, की ती पाहताना डोळ्यात पाणी तर येतंच, पण बॅरीला पाहताच चेहेऱ्यावर क्रोधही उमटतो. ते सर्व चित्रीत करताना वापरलेले साऊंड इफेक्ट्स आणि प्रकाशयोजना यांमुळे ती दृष्य कमाल रंगली आहेत. मी सेल्यूलर जेलला भेट दिली तेव्हा तिथे कैद्यांना शिक्षा देण्यासाठी वापरलेली साधनं होती. त्यावेळी खरंतर काहीच वाटलं नाही. पण आज जेव्हा हा चित्रपट पुन्हा पाहिला (आधी मराठी चित्रपट पाहिला होता...) तेव्हा त्या शिक्षांची तीव्रता अधिक जाणवली...
चित्रपटात वापरलेली रंगभूषा आणि वेशभूषा त्या काळाचं तंतोतंतं दर्शन घडवतात. तुरूंगवासात तात्यारावांचे आतोनात हाल होत असताना त्यांची बिघडलेली प्रकृती, तिथल्या निकृष्ट दर्जाच्या जेवणामुळे त्यांचे खराब झालेले दात. त्यांचे मागे सरकलेले केस. तात्यारावांच्या वाढत्या वयासोबत त्यांच्या चेहेऱ्यात होत गेलेले बदल. लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधी, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, इतकंच कशाला, तर त्या काळातल्या स्रियांसाठी, पुरुषांसाठी, शिवाय ब्रिटीश व फ्रेंच लोकांसाठींचे कपडेपटही चपखल बसलेत. कुठेही मेकपचा भपका किंवा भारी-भरजरी कपड्यांचा वापर दिसत नाही. संगीतानेही चित्रपटात महत्वाची भूमिका बजावली आहे. मंगेशकर कुटुंबाने गायलेली, "ने मजसि ने..." ही तात्यारावांची कविता सर्वांच्याच लक्षात आहे. तीच कविता चित्रपटात इतक्या परिणामकारकरित्या वापरली गेली आहे, की कविता ऐकताना आणि समोरचं दृष्य पाहताना डोळे ओले झाल्याशिवाय राहत नाहीत...
चित्रपटाचा सर्वात महत्वाचा स्तंभ आहे पात्रांची निवड आणि अदाकारी. रणदीप हुडा आणि अंकिता लोखंडे ही दोन पात्र वगळता कुठलाही मोठा कलावंत चित्रपटात दिसत नाही. सर्व पात्रांची निवड शंभर टक्के साचेबद्ध आहे. चित्रपटातली अदाकारी हा चित्रपटावरचा सोनेरी कळस आहे असंच मी म्हणेन. रणदीप हुडा आणि अंकिता लोखंडे या दोघांना पाहतानाही तात्याराव आणि यमुनाबाईच समोर दिसतात. चित्रपटातली काही दृष्य फार सुरेख आहेत. तात्यारावांची त्रिखंडात गाजलेली उडी जिथे टाळ्यांचा पाऊस पाडून गेली. तिथेच तात्याराव आणि बाबाराव म्हणजेच गणेश दामोदर सावरकर या दोन भावांची नऊ वर्षांनंतर झालेली भेट डोळ्यात आसवं आणून गेली. "I outlasted you Barry..." या वाक्याच्या वेळी त्याही परिस्थितीत तात्यारावांच्या चेहेऱ्यावरचे करारी भाव आणि बॅरीच्या चेहेऱ्यावर असलेले अपराधीपणाचे भाव त्या दृष्याला अधिक उभारी देतात...
ज्यांनी ज्यांनी हा चित्रपट पाहिला, जवळ जवळ त्या सर्वांनीच चित्रपटाबद्दल आपले विचार मांडले. त्या विचारांच्या महायज्ञात माझं हे छोटंसं अर्पण. फक्त हिंदूंनीच नाही, तर प्रत्येक भारतीयाने थियेटरमध्ये जाऊन आवर्जून पहावी अशीच ही कलाकृती आहे. रणदीप हुडा अभिनीत व दिग्दर्शित, "स्वातंत्र्यवीर सावरकर..."
आसिन्धु सिन्धु-पर्यन्ता...
यस्य भारत-भूमिका ।
पितृभू: पुण्यभूश्चैव स वै...
हिन्दुरिति स्मृत: ॥
@ अनिकेत परशुराम आपटे.
